Kerkuil, A. Thorburn. Photo credit: BioDivLibrary via Visual Hunt / CC BY

Strix Linnaeus 1758

In de ornithologie gebruikte men Latijn strix lang voor alle Europese uilen, tegenwoordig zitten er in het genus nog drie (wereldwijd méér). Het algemene zit nu het duidelijkst in Strigidae, de naam van de familie, de Uilen. Daarin zit echter niet de kerkuil, waarvoor strix bij de Romeinen waarschijnlijk een naam was (vliegt ’s nachts, heeft bleke veren, een ijselijke schreeuw, zit op daken; Capponi 1979: de kerkuil; in Italië is strige er nog een naam voor). Het was in de Oudheid ook een spookachtig wezen dat ‘s nachts bloed uit kinderen zoog. Als uil stond hij voor onheil, zie bij aegolius funereus. Tegenwoordig zit hij in een eigen familie, de Tytonidae, de Kerkuilen.

Grieks strix wordt vaak als de bron gezien. Men leidde dan af van Grieks trizo: piepen. Lederer 2014 geeft als betekenis: “utter shrill sounds”, wat de kerkuil dóet. Coomans 1947: “de sisser”. Voor het Latijn leidde men meestal af van stridere: sissen, wat dus hetzelfde opleverde. De Romeinse dichter Ovidius: “nominis hujus causa, quod horrenda stridere nocte solent”, de naam omdat ze ‘s nachts een afgrijselijk geluid maken. Maar Beekes 2010 schrijft over Grieks strix, met de nasale vorm stringx: men verbónd wel vaak met Grieks trizo, maar stringx duidt er misschien op dat de naam vóór-Grieks is. Een betekenis is dan niet zomaar duidelijk.

De Italiaanse etymologe Rosa Ronzitti stelt in een artikel op Internet (“L’etimologia di latino strix fra indoeuropeistica e romanistica” - 2010?) dat het heel anders zit: een Griekse origine van strix hoeft niet te worden verondersteld, waarschijnlijker is dat de Grieken strix uit het Latijn hadden (of de twee ontstonden los van elkaar). Latijn strix moet dan in ieder geval uit het Latijn worden verklaard.

Door de D in stridere valt dáármee niet goed te verbinden. Wel met stringere, een werkwoord met de uiteenlopende betekenissen dichtknijpen en verscheuren. Op taalkundige gronden komt Ronzitti tot: vogel die verscheurt. Ze vergelijkt met roofvogelnamen.

Maar hoe frequent zágen mensen dit verscheuren door een uil? In stringere zit nóg een betekenis: rakelings langsscheren. De kerkuil vliegt soms dicht langs de grond, maakte altijd ook indruk door in het donker als een lichte schim geruisloos te verschijnen. Velen zullen er van geschrokken zijn. Mogelijk leidde dít tot de naam.