Kerkuil, A. Thorburn. Photo credit: BioDivLibrary via Visual Hunt / CC BY

Strix Linnaeus 1758

In de ornithologie gebruikte men Latijn strix lang voor alle Europese uilen, tegenwoordig zitten er in het genus nog drie (wereldwijd méér). Het algemene zit nu het duidelijkst in Strigidae, de naam van de familie, de Uilen. Daarin zit echter niet de kerkuil, waarvoor strix bij de Romeinen waarschijnlijk een naam was (men schreef erover: hij vliegt ’s nachts, heeft bleke veren, een ijselijke schreeuw en zit op daken; Capponi 1979: dat zal de kerkuil zijn geweest; in Italië bestaat er nog steeds de naam strige voor). In de Oudheid was de strix ook een spookachtig wezen dat ‘s nachts bloed uit kinderen zoog. Als uil stond de strix voor onheil, zie dat thema bij aegolius funereus. Tegenwoordig zit hij in een eigen familie, de Tytonidae, de Kerkuilen.

Grieks strix wordt vaak als de bron gezien. Die leidde men af van Grieks trizo: piepen. Lederer 2014 heeft het over: “utter shrill sounds”, wat de kerkuil dóet. Coomans 1947: strix betekent “de sisser”. Voor het Latijn leidde men meestal af van stridere: sissen, wat dus hetzelfde oplevert. De Romeinse dichter Ovidius schreef dat het een naam was omdat ze ‘s nachts een afgrijselijk geluid maken (“nominis hujus causa, quod horrenda stridere nocte solent”). Maar Beekes 2010 schrijft over Grieks strix, waarbij ook een nasale vorm stringx hoorde: men verbónd wel vaak met Grieks trizo, maar stringx duidt er misschien op dat de naam vóór-Grieks is. Een betekenis is dan niet zomaar duidelijk.

De Italiaanse etymologe Rosa Ronzitti stelt in een artikel op Internet (“L’etimologia di latino strix fra indoeuropeistica e romanistica” - 2010?) dat het heel anders zit: een Griekse origine van strix hoeft niet te worden verondersteld, waarschijnlijker is dat de Grieken strix uit het Latijn hadden (of de twee ontstonden los van elkaar). Latijn strix moet dan in ieder geval uit het Latijn worden verklaard.

Door de D in stridere valt dáármee niet goed te verbinden. Wel met stringere, een werkwoord met de uiteenlopende betekenissen dichtknijpen en verscheuren. Op taalkundige gronden komt Ronzitti uiteindelijk tot: strix betekent 'vogel die verscheurt'. Ze vergelijkt met roofvogelnamen.

Maar hoe frequent zágen mensen dit verscheuren door een uil? In stringere zit nóg een betekenis: rakelings langsscheren. De kerkuil vliegt soms dicht langs de grond, maakte altijd ook indruk door in het donker als een lichte schim geruisloos te verschijnen. Velen zullen er van geschrokken zijn. Mogelijk leidde dít tot de naam.