Photo credit: BioDivLibrary via VisualHunt.com / CC BY

Turdus Linnaeus 1758

Over Latijn turdus, lijster, zijn merkwaardige dingen gedacht. Isidorus circa 560-636 verbond de naam met Latijn tardus: laat, omdat de vogels pas tegen de winter verschenen. Charleton 1668 dacht dat de naam ontstaan was uit surdus: doof, in het Latijn was er ‘surdior turdo’: dover dan een lijster, voor iemand die wel horen kan, maar niet wil - die veel praat, maar niet luistert. Adolphe Pictet (1799-1875), die een belangrijke rol speelde bij het ontstaan van de Indogermaanse linguïstiek, kwam via het Sanskriet op de betekenis ‘vreesachtige vogel’ (schrijft Vincelot 1867, die zelf nog méér afleidingen geeft).

Tegenwoordig is men er uit: op een enkeling na zeggen etymologen dat het een klanknabootsing is, net als verwant geacht Engels thrush en throstle, Duits drossel, Zweeds trast, Litouws strãzdas, enzovoort - strãzdas met begin-S, vergelijk de mobiele S bij het genus picus. Via oudere vormen zouden alle teruggaan op een klanknabootsend *tr-zd-. Goed past dit bij de bekende ‘ratel’ van de grote lijster, die er vele namen voor heeft, maar t-r zit ook in geluiden van zanglijster, koperwiek en kramsvogel (minder bij merel en beflijster). Over de ouderdom van de naam zegt Lockwood 1984, bij throstle: “ancestral forms of this word will have been in existence as early as the second millennium BC”. Vergelijk bij turdus merula de ouderdom van merel en verwante vormen.

Vanaf de grote bloei van de ornithologie na 1500 wordt turdus als een algemene naam voor lijsters gebruikt. Voor de merels - meervoud want ook beflijster, rotslijsters, enzovoort - gebruikte men merula. Je had dus, vond men: merels en lijsters. Maar net als Klein 1750 zet ook Linnaeus 1758 de merels in turdus, wat aan Buffon 1770-1783 nog een protest ontlokt: ‘de families verschillen sterk’, onder andere doordat de lijsters grivelé zijn, zwart-wit gevlekt (van Frans grive: lijster). De merel, de belangrijkste van die familie, was niet zomaar een lijster, waarschijnlijk voor velen nog steeds niet.