Photo credit: Ján Svetlík via Visualhunt / CC BY-NC-ND

Aythya ferina (Linnaeus 1758: Anas ferina). Eng. pochard. Ned. tafeleend.

Coomans 1947 oppert voor ferina Latijn ferinus: ‘van een wild dier’. Ferus: wild, stond tegenover mansuetus: tam. “Deze weinig zeggende naam beteekent dus alleen: een wilde eend” (p.85). Maar wanneer Linnaeus dit wilde uitdrukken, had hij wel gekozen voor anas fera: wilde eend, een naam die vanaf de 16e eeuw voor allerlei eenden werd gebruikt, wat hij wist. Linnaeus geeft overigens geen uitleg van ferina, ook niet in 1746 of 1766. Wel citeert hij steeds wat Gesner 1555 voor de tafeleend had: anas fera fusca, “ein wilde grauwe Ent” (p.112). Gesner schrijft niets wat ferina begrijpelijk zou kunnen maken. Belon 1555 trouwens ook niet.

In het Latijn was er ferina caro: wildbraad, bij Romeinse dichters soms ferina zonder meer. Dít zal Linnaeus hebben bedoeld. Zoals ook tafeleend suggereert dat de vogel als wildbraad op tafel kwam. Eigenhuis 2004 stelt dat dit de naam goed kan verklaren, maar dat men ook kan denken aan tafel in de zin van paneel, omdat hij “wegens zijn egale zijvlakken aan een ‘sandwich-man’ doet denken”, één paneel op de buik, een ander op de rug. Het is een mogelijkheid, hoewel tafel in deze betekenis (als deel van een drieluik bijvoorbeeld) zelden wordt gebruikt, en de volksnamen van de tafeleend de kleuren benoemen, niet de ‘planken’: dat beeld riep de vogel blijkbaar niet op. Ook wordt tafel bij ándere eenden genoemd: de smient is “in great esteem for the table” (Yarrell 1843) en de krakeend “has been always esteemed one of the best of wild fowl for the table” (Newton 1893-1896). En voor de watersnip, geen ‘panelen’ maar wel geschoten voor de dis, is er Deens taffel: tafel, waarmee men vooral een goed voorziene bedoelde. Tot slot: in de Nederlandse jachtwereld had je het woord tafelvogel: “(jacht)vogel die een goed wildbraad, een smakelijk tafelgerecht oplevert” (Hermans 1951, “Jacht en Taal”, p.605).

Dat de tafel terechtkwam bij de tafeleend, kwám misschien, of deels, door ferina. Nederlands tafeleend is van erna (1828), zoals ook Noors taffeland (1864), beide waarschijnlijk vertalingen van Duits tafelente bij Bechstein 1791. Mogelijk vertaalde hij anas ferina, maar de naam kan ook ouder zijn, een naam in kringen van Duitse jagers. Ook Bechstein trouwens, een ervaren praktijkman, schrijft het: “Ihr Fleisch (Wildpret) ist von vortreflichen Geschmacke, daher auch der lateinische und deutsche Name” (p.658). En Suolahti 1909: “Den Namen Tafelente hat der Vogel erhalten weil er als besonders beliebte Speise oft auf den Tisch kommt” (p.436). Wember 2007: Tisch is het normale Duitse woord voor tafel, maar Tafel gebruikte men óók, vooral “bei manchen besonders edlen Speisen” (p.87). Zo zagen sommigen de tafeleend ook, hoewel anderen vonden dat hij niet smaakte.

En ferina? In Zweden, het land van Linnaeus, schrijft Nilsson in 1858 over de tafeleend: “Köttet är förträffligt”, ‘het vlees is voortreffelijk’ (II-458). Linnaeus kan dit geweten hebben: van horen zeggen, of uit ervaring.

-

Enkele andere namen voor de tafeleend (de codes zie op Home):

(U) Duits rothalß, in Gesner 1555, Frans cane à la teste rousse, ‘eend met rosse kop’, Belon 1555, N rosse eend, Houttuyn 1763, Zweeds brunand, bruine eend. Voor de ogen: red-eyed poker, in Yarrell 1843, poker een vorm naast pochard. Voor de berijpte rug: Engels frosty-back, een naam in Devon.

(G) Fries karein. Sommige vrouwtjes zwemeend (Anas) roepen kwaak-kwaak, sommige vrouwtjes duikeend (Aythya) roepen karr-karr: tafeleend, kuifeend, toppereend. Dat verschil viel op en de Aythya’s kregen er namen voor waarin de R opvalt: karein (vertaald kareend, deze ook voor kuifeend en toppereend), Brabants bor (tafeleend), Engels curre (toppereend, maar ook voor andere duikeenden), waarschijnlijk ook Lets kerra (toppereend). We hebben dus: kwaak-eenden en karr-eenden.

(?) E pochard, onduidelijke etymologie, onder andere doordat onbekend is of het een Engelse naam was, of dat hij uit Frankrijk kwam, zoals mallard voor de wilde eend, uit Frans malard.