Photo credit: Andrew Reding via Visualhunt / CC BY-NC-ND

Histrionicus histrionicus (Linnaeus 1758: Anas histrionica). Eng. harlequin. Ned. harlekijneend.

Latijn histrio was toneelspeler, kluchtspeler, het woord niet verwant met 'hysterie'. Linnaeus geeft de náám - geen uitleg. Men schrijft dat hij staat voor het opvallend bonte kleed, dat altijd indruk maakte. Daarvoor was in ieder geval Engels harlequin bij Pennant 1785 bedoeld, al geeft ook hij geen uitleg: de harlekijn was een bont uitgedoste figuur in het kluchtspel, allereerst in de Commedia dell’arte, waar hij arlecchino heette. Hij droeg een pak van veelkleurige lapjes, waarop het ‘pak’ van de harlekijneend enigszins lijkt, in bontheid en kleurverdeling. In Frankrijk was er voor een clown Jean Potage (Jan Soep) en Houttuyn 1763 noemt de harlekijneend daardoor jan pottagie eend - “Histrionica of Jan Pottagie Eend, niet onaardig” (p.59). In Noord-Amerika is er painted duck, misschien naar anas picta, volgens Buffon 1770-1783 en Pallas 1811 bij Georg Steller de harlekijneend (Latijn pictus: beschilderd). Volgens Pallas zag Steller hem bij het Siberische Ochotsk - later op Kamtsjatka, dit waarschijnlijk in 1740, zie bij stellers eider. Steller was dan de eerste.

Laat Latijn histrionicus betekende ‘toneelachtig’, ‘van een toneelspeler’, en anas histrionica is dan toneeleend. Linnaeus kent hem door Edwards 1747. De vogel was meegebracht van Newfoundland en Edwards denkt dat hij nog niet beschreven is. In tekst noch naam - dusky and spotted duck - benadrukt hij het veelkleurige - de tékening geeft het natuurlijk wel, maar ‘gedekt’. Wel schrijft Edwards dat hij hoorde dat vissers op Newfoundland de vogel lord noemden. Edwards: waarschijnlijk vanwege de witte halsring, “seeing the wearing of Gold Chains is an ancient Mark of Dignity in Europe” (p.99). Linnaeus kan hierdoor gedacht hebben aan ‘eend die zich voordoet als een heer’, óók een soort toneelspeler.

Kortom: toneelspeler? clown? heer of nar. Wellicht geeft ‘niet onaardig’ van Houttuyn de doorslag, zijn gelíjkstelling van de twee namen. Zijn gevoelen was misschien het juiste, en passend bij zijn tijd. Bovendien: als Linnaeus uitgegaan was van lord, was hij door Dignity misschien eerder op anas digna uitgekomen: waardige eend. Waarschijnlijk baseerde hij zijn naam op de tekening. En anas histrionica was dan clownseend: harlekijneend.

-

Enkele andere namen voor de harlekijneend (de codes zie op Home):

(U) Chinees chŏu yā (transcriptie): clownseend. Vertaling van anas histrionica?

(U) Koreaans huinjulbagiori (transcriptie): witstreepeend (huin: wit, julbagi: streep, ori: eend).

(U) Noord-Amerikaans blue streak.

(G) Noord-Amerikaans imp, duiveltje, naam op Nova Scotia voor het snelle duiken.

(V) IJslands brimönd, eend van de branding (brim). Na de broedtijd zitten ze op zee, meestal bij rotsen waaromheen de branding speelt. Inuit ingiuliksiut, naam op Labrador: ‘zij die de branding ingaan’ (ingiulik: de branding).