Photo credit: Ankur's via Visual Hunt / CC BY-ND

Sylvia hortensis (Gmelin 1789: Motacilla hortensis). Eng. orphean warbler. Ned. orpheusgrasmus.

De orpheusgrasmus is ‘van de tuin’, ‘voorkomend in de tuin’ (Latijn hortus: tuin). Buffon 1796-1799: net als ook kleinere grasmussen zit hij in tuinen, bosjes en moesvelden - “les jardins, les bocages et les champs semés de légumes” (V-62). Daarvan kende men de vogel blijkbaar het best. Gmelin komt zo op hortensis: hij verwijst naar Buffon, én schrijft (Buffon noemde ook Italië): “Habitat in Galliae et Italiae campis et hortis frequens”, ‘Bewoont talrijk de velden en tuinen van Frankrijk en Italië’ (p.955). Maar hij komt niet alleen daar voor.

De vogel lijkt al bij Gesner 1555 te staan, zonder naam (Springer 2009). En hij lijkt bij Aldrovandi 1600 te staan, onder Italiaans scatarello. Góed staat hij bij Brisson 1760 - later nog beter bij Buffon 1770-1783, een vrouwtje van wat nu de westelijke orpheusgrasmus is - de vogel is in een westelijke en oostelijke gesplitst. Zonder uitleg heeft Brisson hem als eerste van zijn grasmussen en daardoor met slechts Frans fauvette als naam - Frans fauve: rossig - wat vooral een álgemene naam was, en is, mogelijk van oorsprong voor de grasmus, gezien diens roestkleurige vleugels.

Sylvia hortensis is lang de naam van de tuinfluiter geweest. Men zag niet dat het bij Gmelin de orpheusgrasmus was. Zo ontstonden voor de tuinfluiter Nederlands tuinfluiter en Engels garden warbler, voor een vogel die nauwelijks in tuinen komt. Voor de orpheusgrasmus had men lang sylvia orphea van Temminck 1820, waaruit orpheusgrasmus. Naar het lierspel van Orpheus, de mythologische dichter en zanger, kwamen zelfs de wilde dieren luisteren: Temminck bedoelde dan de mooie zang, geeft geen uitleg, had idem de westelijke orpheusgrasmus, terwijl velen de oostelijke (nog) mooier vinden zingen. Orpheus kwam waarschijnlijk door Linnaeus 1758 in de ornithologie. Voor de spotlijster, zie de orpheusspotvogel, hippolais polyglotta, had hij naast turdus polyglottos turdus orpheus. Er was geschreven dat toehoorders door de zang van de vogel meegesleept werden.