Kolonie. Photo credit: Hoppy1951 via Visual Hunt / CC BY-NC-ND

Uria lomvia (Linnaeus 1758: Alca lomvia). Eng. brünnich’s guillemot. Ned. kortbekzeekoet.

Onder Duits lumbe had Martens 1675 vrij zeker - en hij dan als eerste - de kortbekzeekoet, al denkt niemand in die tijd dat er zeekoet en kortbekzeekoet zijn: ze lijken teveel op elkaar. Pontoppidan, zie bij uria aalge, weet van de zeekoet, is zich van een kortbekzeekoet niet bewust. Omgekeerd kent ook Linnaeus er slechts één, maar bij hem is het toevallig de kortbekzeekoet. Hij noemt hem lomvia, wat bij Clusius 1605 de zeekoet was. Ook tegenwoordig is er nog wel eens verwarring. Eigenhuis 2004 schrijft dat lomvia van Linnaeus “waarschijnlijk de Zeekoet heeft moeten voorstellen” (p.606), maar “mandibula superiore margine flavescente” bij Linnaeus 1758 (p.130), bij Houttuyn 1763 “de Bovenkaak geelagtig van rand” (p.88), wijst op de kortbekzeekoet. Snow 1998: “usually with whitish line along basal edge of upper mandible” (p.810). Geelachtig bij Linnaeus kwam door de tekening die Albin 1731 had gemaakt, de eerste kleurtekening van de kortbekzeekoet, hoewel zijn tékst over de zeekoet gaat. Dat kon dus ook nog: dat je beide had, maar het niet wist.

Martens’ lumbe is Scandinavisch lom, lumme, Nederlands lom, Engels loon, namen voor de duikers, mogelijk met ‘jammeraar’ als betekenis, zie bij larus en bij gavia arctica. Noors lomvi uit 1599, waarvan lomvia een latinisering is, is volgens Nielsen 1989 wel beínvloed door lom - kreeg daarvan zijn vorm - maar gaat terug op een heel ándere naam: Oudnoords langvé. Van lomvi is daarmee een deel verklaard. Maar wat is vi? En wat is lang?

Lang kon te maken hebben met de leng, een kabeljauwachtige die naar zijn lengte in Noorwegen lange heet, Oudnoords langa. Als vi jager betekent, zie verderop, zou er lengenjager staan. Maar de leng wordt tussen een en twee meter lang: men moet dan hebben gedacht dat de zeekoet jacht maakte op de jónge lengen. Maar waarom vooral op díe? Bezwaar ook: in de oudste vorm verwacht je dan langa-, niet lang-.

Lockwood 1984, onder de Shetlandse afstammeling longie voor de zeekoet, veronderstelt een ouder *langvíi en stelt dit ‘lange víi’ betekende, víi klanknabootsend, “based on the call of the juvenile” (van de zeekoet), een roep die in namen zat als ‘will’, schrijft hij bij guillemot, idem een klanknabootsing en nu de Engelse naam voor de zeekoet. Snow 1998 geeft die roep als ‘plee-o’, “far-carrying, plaintive, musical” (p.808). Qua indruk die het maakte, kan het dus, maar een klanknabootsing met lang ervoor is in volksnamen hoogst ongebruikelijk - als men er al een vinden kan - en ‘lang aangehouden víi’ klinkt ook al vreemd. Voor het geval trouwens dat lang op de lengte zou moeten slaan: zo opvallend lang ís de zeekoet niet, en er zijn ook geen volksnamen voor waarin het lange benoemd is (wel de lange snavel).

Nielsen herleidt langvé tot lang en , en schrijft 'dat misschien verwant is met Oudhoogduits wiho, wio [wouw], namen die jager betekenen, vergelijk Oudnoords veiðr: jacht’. Kroonen 2013 denkt dat víi en wiwo teruggaan op een basis *uéi, Nielsen gaf een vergelijkbare vorm, met als betekenis: op iets afgaan. En *langvíi is dan: lange jager. De zeekoet jaagt, op vis, maar lang blijft een probleem. Kroonen noemt ook het IJslandse werkwoord vía: bewaken, bespieden. Dan kan ook: belager, bespieder, eventueel omsingelaar, en Snow geeft bij de zeekoet, en alleen daar: “Birds often feed swimming in lines, but occasionally encircle and herd shoal [een school vis], catching fish at periphery” (p.807). Maar dan kan nóg iets, door die ‘lines’. Er is een verwant Zweeds dialect vi: “flock, fiskstim, stort antal foglar”, ‘troep, school vissen, groot aantal vogels’ (Rietz 1862-1867, “Svenskt Dialektlexikon”). Vi stond dan misschien niet voor eromheen zwermen - lange omsingelaar overtuigt namelijk ook niet - maar voor de zwerm zelf. Mogelijk bedoelde men met *langvíi ‘lange troep’, de vogels in een lange lijn, vissend. Lang is dan geen probleem meer.

Als deze afleiding klopt: het zal van bovenaf waargenomen zijn door de mensen die op de rotsen op jacht waren naar de vogels en hun eieren, wat men bij alken veel deed, zie ook bij alca torda.

-

Enkele andere namen voor de kortbekzeekoet (de codes zie op Home):

(U) N kortbekzeekoet, voorheen dikbekzeekoet, ook kortsnavelzeekoet, de snavel korter en steviger dan bij de zeekoet. IJslands stuttnefja: de kortsnavelige - stuttur: kort, voor nefja vergelijk Oudnoords nef, Engels neb, Zweeds näbb: neb, sneb, snavel.

(G) Cepphus arra, Pallas 1811, arra voor het rauwe, soms lachende arrr-ha-ha-ha-ha-ha. Pallas geeft het als een naam op Kamtsjatka. J. A. Allen schrijft in ‘Bulletin of the American Museum of Natural History’ (XXI, 1905, p.224) dat arra teruggaat op een lokaal Russisch ahr’-rah. In ‘Early Annals of Ornithology’ 1921 heeft Gurney een Russisch arrie, voor de zeekoet, maar qua geluid kan het net zo goed de kortbek zijn geweest, zie ook bij uria aalge. Uria lomvia arra is tegenwoordig een van de ondersoorten van de kortbek.

(V) Fins pohjankiisla: noordelijke kiisla - de zeekoet etelänkiisla: zuidelijke kiisla. De kortbekzeekoet is de hoognoordelijke tegenhanger van de zeekoet, in Europa is IJsland het zuidelijkste waar hij broedt, de zeekoet komt tot Portugal. Zweeds spetsbergsgrissla zegt het nog duidelijker - voor grissla zie cepphus grylle, waarvoor de Finnen riskilä hebben, waarmee kiisla misschien samenhangt.

(X) E brünnich’s guillemot. Brünnich 1764 noemt de kortbek uria troile, dan een naam voor dé zeekoet, zie bij uria aalge. “From this confusion I apprehend”, schrijft Sabine in de ‘Transactions of the Linnean Society of London’ van 1818, “it has arisen that both these birds have not since Brünnich published his work been noticed by general authors as distinct species” (p.538), wat Brünnich wél deed, en als éérste. Sabine stelt voor de kortbek uria brünnichii te noemen, vanwege “the accuracy in observation in Brünnich”, maar ook om een eind te maken aan de verwarring - men worstelde nogal eens bij het in kaart brengen van soorten, schreef er ook veel meer over dan hier kan worden weergegeven.