Photo credit: Kentish Plumber via Visualhunt / CC BY-NC-ND

Regulus regulus (Linnaeus 1758: Motacilla regulus). Eng. goldcrest. Ned. goudhaantje.

Latijn regulus betekende koninkje, rex: koning, regere: leiden, besturen, vergelijk regie. André 1967: de vógelnaam regulus was er mogelijk voor winterkoning én goudhaantje - hier voor het gemak goudhaantje en vuurgoudhaantje samengenomen, omdat men ze niet onderscheidde.

Romeinse schrijvers verbonden regulus met Grieks basiliskos, een verkleining van basileus: koning, wat ook een náám werd: basileus. Ook met deze bedoelde men waarschijnlijk winterkoning en goudhaantje(s), of dáár die, híer deze. Arnott 2007: ‘de namen liepen wat door elkaar’.

Bij Aristoteles was basileus een bijnaam bij trochilos, vrij zeker de winterkoning, zie ook phylloscopus trochilus. Voor het goudhaantje had hij turannos: despoot, alleenheerser, hier: ‘koning’, door het kroontje op het hoofd.

Twee keer de koning in een naam kan erop duiden dat al bij de Grieken winterkoning en goudhaantje door elkaar werden gehaald, wat ook ná hen veel voorkwam, misschien vooral doordat ze zo klein zijn, de kleinste Europese vogels. Kortom: wie is de echte koning?

Bij de Grieken is er al het beroemde verhaal dat ook de vogels een koning willen. In een wedstrijd zal het worden bepaald. Wie het hoogst vliegt ... De arend, gedoodverfd winnaar, verliest: op het hoogste punt stijgt uit zijn veren een kleine vogel op ... Het verhaal krijgt in de loop der eeuwen vele varianten, en vele soorten afloop, onder andere dat voor straf dit vogeltje voortaan in het verborgene moet leven.

Volgens Pollard 1977 ging het bij de Grieken om de winterkoning, door zijn ‘openbare’ leven bekender dan het goudhaantje. Maar na de Middeleeuwen denken sommigen dat basileus/basiliskos/regulus het goudhaantje was, vanwege de oranjegele kruinveren, die in de balts als een soort kuifje omhoog kunnen. Houttuyn 1763: “Met meer regt zou men dit Vogeltje den naam van Koningje mogen geeven, dewyl het gekuifd of gekroond is” (p.588). Buffon 1770-1783: misschien maakten de Grieken een fout en was het goudhaantje het echte koninkje. Vergelijk het door elkaar lopen van de namen.

Als door een aardig toeval is regulus ook bij het goudhaantje teréchtgekomen (de winterkoning kreeg wel namen als koninkje, roitelet, königsvögeli, en vele meer). Turner 1544 en Belon 1555 zien in regulus de winterkoning, maar door Turner raakt Gesner 1555 in de war over de turannos. En zo schrijft hij van de arts Johannes Agricola te hebben vernomen dat de regulus op zijn kop goudgele veren heeft, als het ware een gouden kroon, en dat de Duitsers betreffende vogel daarom goldhendlin noemen, goudhaantje. Gesner wist dat juist de winterkoning in veel talen ‘koninkje’ werd genoemd, maar zijn keuze wordt gevolgd.