J. G. Keulemans. Photo credit: BioDivLibrary via Visual Hunt / CC BY

Oriolus oriolus (Linnaeus 1758: Coracias oriolus). Eng. golden oriole. Ned. wielewaal.

Oriolus is een latinisering van Oudfrans oriol, de wielewaal, de naam waarschijnlijk voor de gele kleur - later loriot geworden, de huidige Franse naam. Lockwood 1984 legt de latinisering bij Albertus ±1260 en voegt toe dat deze aan een klanknabootsing dacht, zoals ook hijzelf. Het was Van Cantimpré ±1240 waar het voor het eerst staat: “Orioli aves sunt [...] a sono vocis sic dicte vulgariter” (p.219), bij Van Maerlant ±1266 later: “Oriolus es een voghel, ghenoemt na den sanghe die van hem coemt” (versregels 2873-2874). Gesner 1555 geeft beíde ideeën: oriolus “sive a sono vocis [...] sive ab aureo colore”, of voor het geluid, of voor de gouden kleur (p.684). Waarschijnlijk was het de kleur.

Coomans 1947 schreef nog: “Onzes inziens is oriolus een onomatopée” (p.5). En Wember 2007 schrijft: een “lautmalendes Wort” (p.182). Men raakte in de war door pirol, de Duitse naam, sterk líjkend op oriol: van pirol neemt men aan dat het een klanknabootsing is, teruggaand op piro, in pruoder piro, broeder Piro, een naam bij Von Megenberg ±1350: “wir haizen in ze däutsch pruoder Piro nâch seiner Stimm” (p.216). De wielewaal is beroemd om zijn fluitend du-dli-jo, whie-de-lio, vergelijk het Nederlandse liedje met de bekende regel ‘dudeljoo klinkt zijn lied’ - en als andere dichterlijke vormen Duits bier-hohler, Vlaams piet plawio, Achterhoeks pietje van ruurlo. Er is een hele reeks.

Genoemd Oudfrans oriol  ziet men via Oudprovençaals auriol teruggaan op Latijn aureolus: ‘van goud’. Latijn aurum: goud. Aureolus veranderde waarschijnlijk in een vogelnaam *aureolus: de vergulde. Regionale namen in Italië doen dat denken, bijvoorbeeld Siciliaans auriolu.

Oudfrans oriol en Duits pirol lijken natuurlijk op elkaar, maar oriol/auriol/*aureolus past minder goed bij het du-dli-jo, whie-de-lio: O en AU geven het begingeluid niet goed weer, en L en O zouden van plaats gewisseld zijn (*orlio zou al beter passen, op de eerste O na). Bij klanknabootsingen moet je met ‘logica’ altijd voorzichtig zijn, maar mogelijk was het dan: oriolus ‘vogel van goud’, pirol ‘vogel die piro roept’.

De oudste namen voor de wielewaal zijn geel: Grieks chlorion, uit chloros: geelgroen, Latijn galbulus, uit galbus: geel, maar uit te sluiten is niet dat zeer oude klanknabootsingen niet opgetekend zijn.