M. Herbert. Photo credit: Internet Archive Book Images via VisualHunt

Grus virgo (Linnaeus 1758: Ardea virgo). Eng. demoiselle crane. Ned. jufferkraanvogel.

De juffer (Frans demoiselle, Latijn virgo) wordt voor het eerst zo genoemd in “Mémoires pour servir à l’histoire naturelle des animaux” van 1676, een werk van Claude Perrault, Frans architect en anatoom. Ze heet er demoiselle de numidie, juffer van Numidië, Numidië ooit een Romeinse provincie in het noorden van huidig Algerije. Gelatiniseerd werd dit virgo numidica. Albin 1738 numidian crane, Brisson 1760 grus numidica. Perrault onderzocht zes jufferkranen uit de menagerie van Versailles. Buffon 1770-1783: maar ze kwamen uit Numidië, vandaar de naam. In Europa lijkt men de vogel vooral van dierentuinen en particuliere verzamelingen te hebben gekend (Edwards 1750 bij een kleurtekening: “it walked in a Garden”). Mogelijk kenden Grieken en Romeinen hem trouwens al (Keller 1913, André 1967, Arnott 2007).

Albin vertaalt wat Perrault over dat ‘juffer’ schreef: “This Bird is called Demoiselle by reason of certain ways of acting that it has, wherein it seems to imitate the Gestures of a Woman who affects a Grace in her Walking, Obeisances [buigingen], and Dancing” (p.78). Dé kraanvogel doet vergelijkbare dingen, maar bij de jufferkraan wordt altijd het sierlijke geprezen. In de literatuur van Pakistan en Noord-India zouden mooie vrouwen met de jufferkraan vergeleken worden. De Russische landsnaam voor de vogel is zjoeravl’-krasavka, waarin zjoeravl’ kraanvogel, krasa schoonheid. Ook daar dus een juffertje.

Tot voor kort zat de jufferkraan in het genus anthropoides, Vieillot 1816. Hij gaf het voor de juffer, zonder uitleg. Grieks anthropo-eides: ‘wat een menselijke vorm heeft’, maar Buffon vertaalt met: ‘imitator van de mens’. Perrault ging na of de Ouden de vogel kenden: ‘Athenaeus noemde hem anthropo-eides, want hij imiteert wat hij mensen ziet doen’ (Arnott 2007: waarschijnlijk was dit de kwak - zie bij die soort het dansen en imiteren); ‘en otos en skops, die in de nabijheid van mensen koddige bewegingen maken, waren ook deze vogel’. Veel uilen maken koddige bewegingen, en otos en skops wáren uilen, zie bij asio otus en otus scops. Perrault verwarde een en ander, wat Buffon al dacht. Inmiddels is de jufferkraan naar grus verhuisd.